Na een overlijden krijgen mensen enkele dagen verlof; daarna wordt verwacht dat het leven en het werk weer worden opgepakt. De eerste periode na een verlies krijgen mensen vanuit hun sociale en familienetwerk aandacht voor het verlies, daarna valt het vaak stil. Op de werkvloer vragen collega’s hoe het gaat, maar liever niet te vaak en niet te lang. Business as usual.

Dat beeld herkennen we helaas sterk uit vragenlijsten die de afgelopen maanden zijn uitgezet onder HR-professionals, leidinggevenden, zorgprofessionals en particulieren. Rouw mag er zijn, zolang het maar niet te veel ruimte inneemt. Gelukkig gaat het soms ook goed. Maar opvallend vaak geven mensen aan dat zij zich in hun rouw onvoldoende gezien of gesteund voelen binnen hun organisatie.
Die benadering doet geen recht aan wat rouw werkelijk is.

Rouw is geen individueel probleem dat opgelost moet worden, maar een menselijke ervaring die ontstaat waar liefde, verbondenheid en betekenis zijn geweest. Rouw is in die zin, de prijs van liefde. En juist omdat die verbondenheid zich afspeelt in relaties, gezinnen, teams en organisaties, is rouw per definitie ook een sociaal en organisatorisch proces.

Verlies gaat over veel meer dan overlijden
Wanneer we het over rouw hebben, denken we vaak in eerste instantie aan het verlies van een dierbare door overlijden. Maar verlies raakt veel meer dan alleen de dood. Mensen rouwen ook om het verlies van gezondheid na ziekte of burn-out, om het wegvallen van werk, een collega of loopbaanperspectief, om een scheiding, om het verlies van toekomstverwachtingen of om het achterlaten van een thuisland.

In organisaties zijn deze vormen van verlies dagelijks aanwezig. Vaak onzichtbaar, maar diep doorwerkend in het werk en sociale leven. Mensen functioneren anders, hun leven hapert, hun systeem is bezig met biologische, neurologische en sociale aanpassingen. Ze moeten zichzelf en hun leven opnieuw leren begrijpen en richting geven. Dat vraagt tijd, aandacht en ruimte. Ook binnen de werkcontext.

Rouw laat zich niet plannen of sturen
Rouw verloopt niet lineair. Het beweegt zich heen en weer tussen stilstaan, desoriëntatie en de pittige uitdaging om het leven opnieuw vorm te geven. En dat is hard werken. In wetenschappelijke literatuur wordt dit beschreven als het duale procesmodel van rouw; in de praktijk herkennen mensen het als het voortdurende schakelen tussen ‘doorgaan’ en ‘geraakt zijn’.

Wanneer organisaties vooral gericht zijn op herstel, productiviteit en vooruitgang, ontstaat er weinig ruimte voor dat natuurlijke heen-en-weer bewegen. Het gevolg is dat rouw zich ondergronds en onderhuids, voortzet. Niet omdat mensen onvoldoende veerkracht hebben, maar omdat er vaak onvoldoende bedding en erkenning is.

Waar rouw geen ruimte en tijd krijgt, zoekt een het andere uitweg. In stress, depressie, uitval, verminderd functioneren, lichamelijke aandoeningen et cetera.

Van individueel dragen naar samen dragen
In plaats van rouw te medicaliseren of te problematiseren, is een andere vraag nodig: Welke ruimte creëren wij als organisaties voor verlieservaringen die onvermijdelijk bij het leven en bij het werk horen?
Dat vraagt om een andere manier van kijken.
Niet: hoe lossen we dit op?
Maar: hoe kunnen we dit samen dragen en wat is er nodig?

Rouw vraagt niet alleen individuele veerkracht, maar ook sociale wijsheid. Het vraagt om leiders die durven vertragen, die kunnen luisteren en maatwerk kunnen leveren. Om teams die niet meteen willen oplossen, en om organisaties die erkennen dat medewerkers niet los verkrijgbaar zijn van hun leven.

Het lichaam en de verbeelding spreken mee
Rouw speelt zich niet alleen af in gedachten, maar ook in het lichaam, in emoties en in relaties. Daarom schiet praten alleen vaak tekort. Creatieve en ervaringsgerichte vormen zoals schrijven, beeldend werken, rituelen, aandacht voor het rouwende lichaam en symboliek bieden, naast psycho-educatie toegang tot lagen waar woorden ontbreken.
Dat is geen luxe of zweverigheid, maar een wezenlijk onderdeel van hoe mensen betekenis geven aan verlies. Wie rouw uitsluitend cognitief benadert, mist een groot deel van de ervaring en verkleint daarmee de kans voor de rouwende om op een “gezonde” manier heling te vinden. Met alle gevolgen van dien voor het werk.

Steeds vaker zoeken organisaties daarom naar aanvullende vormen naast rouwcoaching of therapie: vormen die niet gericht zijn op oplossen, maar op erkennen, verbinden en integreren.

Tijd voor een andere taal in organisaties
Wat nodig is, is een andere taal rond rouw. Een taal die niet vraagt hoe snel iemand weer ‘de oude’ is, maar die erkent dat verlies mensen verandert. Een taal die rouw niet ziet als iets wat zo snel mogelijk moet verdwijnen, maar als iets wat verweven wordt in het leven en werk. Niet om erin te blijven hangen, maar om het leven mét rouw weer bewoonbaar te maken. Niet om te vergeten, maar om anders verder te gaan.
Rouw is geen individueel falen. Het is een collectieve uitnodiging tot menselijkheid en daarmee ook tot goed werkgeverschap.

Door: Fransis Bosch - verlieskundige en initiatiefnemer van Stichting Van Oorsprong